Tovenarij in Duurswoude

Hemke Lammerts Boij uit Bakkeveen was in december 1689 in Grijpskerk getrouwd met de uit die plaats afkomstige Minje (Minke) Sikkes.  De eerste jaren van hun huwelijk hebben ze waarschijnlijk in Lippenhuizen gewoond. Vanaf 1691 woonden ze in Duurswoude waar Hemke herbergier was. Tussen 1691 en 1710 lieten ze daar maar liefst elf kinderen dopen. Bij de namen van de gedoopte kinderen komt vaak dezelfde voor, soms zelfs drie keer. Dat betekent dat een groot aantal van hun kinderen heel jong kwam te overlijden. Van de gezondheidszorg mocht je in die tijd niet teveel verwachten, zeker niet op het platteland. Hooguit was er in een dorp een meester chirurgijn beschikbaar, die zijn heil zocht in aderlatingen en brouwsels die waren gebaseerd op kruiden. Men deed z’n best, maar veel kwalen bleven onbehandeld. De kindersterfte was hoog. Hemke en Minje moesten dan ook vaak de trieste gang naar het kerkhof maken voor een jong overleden kind.

In het jaar 1710 werd opnieuw één van hun kinderen ziek. Of Hemke en zijn vrouw toen eerst “de meester” hebben geconsulteerd weten we niet. In elk geval zal een eventuele behandeling dan niet het gewenste effect hebben gehad.

Hemke en Minje zullen vermoedelijk via-via iets hebben gehoord over een zekere Hendrik Jans Quack uit Nijega in Smallingerland. De man scheen bijzondere gaven te hebben. Hendrik Quack werd ontboden in Duurswoude om het zieke kind te onderzoeken. Hij kwam met een opmerkelijke diagnose. Het zieke kind was volgens hem betoverd door Aukje Jans de weduwe van Luitsen Hendriks, die ook in Duurswoude woonde.

Het staat niet beschreven, dus het is onduidelijk of Hendrik Jans Quack nog handelingen heeft verricht om de “betovering” te verbreken. Hoe het is afgelopen met het zieke kind, het wordt ook niet vermeld. Wel staat vast dat er “eenige onlusten” ontstonden tussen Hemke en Minje aan de ene kant en Aukje Jans aan de andere kant, waarbij vooral de beide vrouwen lijnrecht tegenover kwamen te staan. Dat ging zover dat er problemen ontstonden over het bijwonen van het Heilig Avondmaal. Het gerecht van Opsterland raakte ook in de zaak betrokken. In het dorp zal vast zijn geroddeld, wat de stemming er niet beter op maakte. Escalatie dreigde.

Het gerecht besloot in te grijpen, Hemke, Minje en Aukje werden ontboden. Door tussenkomst van de grietman Augustinus Lycklama à Nijeholt, de bijzitter Oedsma en de secretaris Lycklama werd er een formeel einde aan de zaak gebreid. Dat werd vastgelegd in een akte.

Daarin verklaarde Minje Sikkes  “geen de minste gedachten en vermoedens te hebben of te hebben gehad dat er enige toverij of kwaad door gedachte Aukje Jans aan mijn kind zou zijn bedreven, maar verklaar haar te houden voor een eerlijke vrouw” (taal gemoderniseerd).

Aukje Jans hoorde deze verklaring aan en op haar beurt liet ze vastleggen “zo is het dat ik aan Minke Sikkes alles vergeef hetgeen hier over omtrent mijn persoon en eer zou zijn misdreven, houdende ik Aukje Jans gemelde Minke Sikkes mede voor een eerlijke vrouw” (taal gemoderniseerd). Het “eerlijke vrouw” in beide verklaringen moet worden gelezen als “een vrouw van eer”.

De beide partijen lieten eveneens vastleggen in de akte door de wederzijdse verklaringen verzoend en verenigd te zijn. Daarna werd de akte getekend door Minje, Hemke en Aukje.

ondertekening akte

ondertekening akte

Maar of er onderhuids iets is blijven hangen van deze beschuldiging van tovenarij? Formeel niet meer, dat had het gerecht laten vastleggen. Maar wat was dit stuk papier nu echt waard ? Zeker in een samenleving waarin bijgeloof nog een stevige rol speelde. Het bleef verder rustig in Duurswoude, een vervolg van deze zaak heb ik niet meer aangetroffen. Of Hendrik Jans Quack, de aanstichter van de onlusten, verder nog actief is gebleven in de “gezondheidszorg”, het is me niet bekend, maar misschien duikt hij nog ergens op in een archief omdat hij ergens anders de gemoederen heeft verhit met zijn diagnoses.

, , , , , , , , , , , , ,

  1. #1 door Rob Alberts op 06/08/2016 - 11:55

    Regelmatig krijg ik briefjes van waarzeggers, tovenaars en genezers in de brievenbus.

    Ongelezen gooi ik deze in de oud papierbak.
    Jouw verhaal heb ik weer wel met veel plezier gelezen.

    Vriendelijke groet,

%d bloggers op de volgende wijze: