Slappe jaaren

In de archieven uit de 18e eeuw tref je af en toe nog Latijn aan en later soms Frans. Het meeste is echter geschreven in het Nederlands, soms oud Nederlands, alles nog wel doorspekt met allerlei in het Latijn geschreven rechtsbegrippen. In de documenten uit Friesland kom je af en toe woorden tegen die je als frisisme kan herkennen. Dat zal in andere provincies ook wel zo zijn. Soms kom je ook woorden tegen in verklaringen die in het Fries een andere betekenis hebben dan in het Nederlands. Dat zorgt bij mij altijd voor een glimlach. Zo ook bij de volgende gebeurtenis.

Jeltje Michiels, 40 jaar oud, de echtgenote van Dirk Wiebes, huisman in Kortezwaag ging op maandagmorgen 8 juli 1793 met haar dienstmeisje Tjitske Egberts, 12 jaar oud, van huis om de zeven koeien die zij met haar man had te gaan melken. Van melkmachines was in die tijd nog geen sprake, de koeien werden met de hand gemolken. Al gauw merkten Jeltje en Tjitske dat er iets aan de hand was. Nadat de koeien waren gemolken hadden ze wel twaalf half- kannen melk minder dan normaal. Het kon niet anders, de koeien waren al gemolken. Dat was in die buurt al eens eerder gebeurd. Jeltje herinnerde zich dat dit bij Jan Kornelis, huisman in Kortezwaag, ook al twee keer was voorgekomen. Er gingen verhalen in het dorp dat Gosse Oenes, die in Jonkersland onder Kortezwaag woonde, hier wel eens wat meer van zou kunnen weten.

koekop02

Jeltje was niet bang uitgevallen en ze ging diezelfde morgen nog naar het huis van Gosse. Zowel Gosse als zijn vrouw waren niet thuis toen Jeltje daar aankwam. Wel was er een dochtertje in huis. Het kind wist natuurlijk van niets. Maar Jeltje zag een kist staan in de kamer en stootte daar min of meer toevallig maar eens tegen aan. Daarbij kwam er melk uit die kist. De vermoedens van Jeltje werden alleen maar groter en ze besloot getuigen te halen.

Ze trommelde Jetze Cornelis, 37 jaar oud, ijzersmid in Gorredijk, Wopke Jans, 31 jaar oud, linnenwever in Kortezwaag en Reitze Hendriks, 33 jaar oud, eveneens linnenwever in Kortezwaag op. Gezamenlijk gingen ze naar het huis van Gosse Oenes. IJzersmid Jetze brak de kist open waaruit melk was gekomen. In die kist stond een grote stenen pot waarin ongeveer vijf en een kwart half-kanne melk zat. Dat verbaasde iedereen, want Gosse Oenes en zijn vrouw hadden geen koemelkerij, hoe konden die dan aan zoveel melk komen ? De kordate Jeltje Michiels besloot die melk mee te nemen naar haar eigen huis, dat moest wel de melk zijn van haar eigen koeien.

Allen legden later een verklaring af voor het gerecht van de gemeente Opsterland waar Kortezwaag en Jonkersland toe behoren. Het dienstmeisje Tjitske Egberts was er niet bij toen Jeltje en de drie mannen in het huis van  Gosse Oenes de melk in de kist vonden. Tjitske werd wel gehoord door het gerecht, ze had die koeien mee gemolken. Toen ze ’s morgens vroeg met haar broodvrouw in het weiland aankwam had ze direct gezien dat de koeien daarvoor ook al uitgemolken waren. Volgens Tjitske hadden de koeien op het moment van aankomst “slappe jaaren”.

Voor een Fries is die uitdrukking meteen duidelijk, “slappe jaaren” is niet anders dan een rechtstreekse vertaling van het Fries naar het Nederlands. Een “jaar” in het Fries moet worden vertaald naar “uier”. Tjitske zag dus meteen dat de koeien al slappe uiers hadden. Vandaar mijn glimlach.

Gosse Oenes, noch zijn vrouw, werden gehoord over deze zaak. Het was ook wel erg brutaal van Jeltje om in andermans huis een kist te laten openbreken door mensen die daarvoor geen bevoegdheid hadden en het was nog brutaler om zomaar melk mee te nemen. Gosse Oenes werd later wel veroordeeld voor een diefstal, maar vier keer werd hij vrijgesproken van andere beschuldigingen, allemaal wegens gebrek aan bewijs. Als je eenmaal een slechte naam had ……

, , , , , , , , , , , , ,

%d bloggers op de volgende wijze: