Op de rol (1)

Dit is de eerste publicatie uit een serie over mensen die ooit “op de rol” kwamen. Dat is een term uit de wereld van de rechtspraak. Als iemand een overtreding of misdrijf had gepleegd werd men door de “klager” (=officier van justitie) of de criminele rol geplaatst. De overtreder of misdadiger moest voorkomen bij de rechtbank. In Fryslân kunnen die processen heel veel informatie over personen opleveren. Van veel van deze processen zijn de bijlagen bewaard gebleven. De getuigenverklaringen en ook de verklaringen (confessies) van de verdachten leveren vaak bijzondere gegevens op. Helaas zijn de bijlagen van voor het jaar 1700 niet bewaard gebleven. Voor 1700 blijft er dan ook niet veel meer te lezen dan de uitspraken, zoals die in de sententieboeken zijn opgetekend.

In het jaar 1691 of 1692 werd Jan Abels, wonend in Surhuisterveen gevangen genomen. Jan had het wel erg bont gemaakt. Hij was op 18 november 1674, na drie voorafgaande proclamaties, officieel voor het gerecht van IJlst getrouwd met Dirkje Ottes, een dochter van de molenaar Otte Dirks uit IJlst. Dirkje werd zwanger en schonk het leven aan een dochter, welke in het jaar 1692 nog leefde. Die dochter heeft Jan Abels echter nooit gekend als vader. Voordat ze werd geboren was vader Jan Abels al weer vertrokken, de hort op. In 1678 dook hij op in Terband. Hij liet in Tjalleberd c.a. opnieuw een huwelijk proclameren. Jan ging “onder de geboden” met Luitje Pieters, de weduwe van de molenaar Folkert Gerbens uit de Terbandsterschans. Luitje Pieters was de tweede vrouw van Folkert. Samen met zijn eerste vrouw Aaltje had Folkert Gerbens in 1671 een dochter Tieske laten dopen. In (bij) Terbandsterschans stond een rogmolen.

Terbandsterschans -fragment kaart-

Terbandsterschans -fragment kaart-

Op 29 september 1678 werd in de grietenij Aengwirden voor de eerste keer het huwelijk tussen de weduwe Luitje Pieters en Jan Abels geproclameerd. Dominee Elbertus Noordbeek kreeg al gauw door dat er iets niet in de haak was met Jan Abels. Het drie keer proclameren van een huwelijk had ook als doel eventuele bezwaren tegen dat huwelijk te kunnen indienen. Dat moet ook in Tjalleberd zijn gebeurd. Iemand was ervan op de hoogte dat het niet helemaal zuivere koffie was met Jan Abels. De tweede en derde proclamatie werden dan ook verspierd (tegengehouden). Een officieel huwelijk zat er niet meer in. In de sententie van het Hof van Friesland staat echter aangegeven dat Jan en Luitje het huwelijk zelf wel voltrokken door “bijslaap”, geen huwelijk dus maar samenwonen, hoewel men dat vroeger nog niet zo noemde.

De grond werd Jan Abels waarschijnlijk toch wat te heet onder de voeten en hij vertrok met zijn nieuwe bruid naar Noordhorn in Groningerland. Dat was een ander rechtsgebied, de Friese justitiedienaars hadden daar geen invloed. In Noordhorn was men kennelijk niet op de hoogte van de huwelijksperikelen van Jan Abels want op 17 februari 1684 werd daar alsnog het huwelijk van Jan en Luitje voltrokken. Luitje Pieters deed op 9 maart 1684 belijdenis van geloof in Noordhorn en op 22 juni 1684 deed een Jan Abels belijdenis in Noordhorn. Het is echter niet zeker of dit de Jan Abels uit deze publicatie is. Het lijkt erop dat Jan en Luitje een rustig leven konden gaan leiden in Noordhorn.

Maar Jan vertrok op enig moment naar Surhuisterveen. Of Luitje toen nog in leven was en is meegegaan, dat is me niet bekend. Het geheugen van justitie bleek langer te zijn dan Jan Abels misschien vermoedde. Twintig jaar nadat zijn eerste huwelijk in IJlst was voltrokken werd hij alsnog gevangen genomen en kwam hij voor een rechter te staan. Helaas zijn de bijlagen van dit proces niet bewaard gebleven, die hadden een beter licht op de zaak kunnen werpen. Was Dirkje Ottes, zijn eerste vrouw, al overleden toen hij voor de tweede keer trouwde in Noordhorn? Uit de sententie blijkt wel dat in 1678, bij de inschrijving in Tjalleberd, zijn eerste vrouw nog in leven was. Hier was dus sprake van bigamie en van verjaring was toen geen sprake.

De uitspraak van het Hof van Friesland luidde dat Jan Abels “bij den scherprechter” op het schavot moest worden geleid, waar hij “wel strengelijk” moest worden gegeseld. Voorts werd hij voor een periode van drie jaar verbannen uit Friesland.

Daarna is me niets meer bekend van Jan Abels. Hij heeft waarschijnlijk iets met molens gehad. Eerst trouwde hij met een molenaarsdochter, daarna (illegaal) met de weduwe van een molenaar. Mogelijk is hij molenaarsknecht geweest, die het eerst aanlegde met een dochter van zijn werkgever en later met de weduwe van een andere werkgever. En als ik aan Noordhorn denkt dan doemt het beeld op van de mooie molen die daar nu nog staat. Deze molen is echter van veel latere datum, maar er zullen ongetwijfeld daarvoor ook molens hebben gestaan.

About these ads

, , , , , , , , , , , , , , , ,

Volg

Ontvang elk nieuw bericht direct in je inbox.

%d bloggers op de volgende wijze: